Những bất đồng liên tiếp giữa Hàn Quốc và Mỹ trong các lĩnh vực tình báo, phản gián, quyền kiểm soát tác chiến thời chiến (OPCON) và các vấn đề đầu tư, thương mại với Mỹ đang làm dấy lên lo ngại tại Washington rằng mức độ tin cậy và khả năng phục hồi của liên minh Hàn-Mỹ đang bị thử thách. Theo đánh giá của các chuyên gia, vấn đề không hẳn là bản thân liên minh đang lung lay, mà là liệu hai nước có thể duy trì lòng tin và điều phối bất đồng trong bối cảnh các vấn đề an ninh và kinh tế cùng lúc chồng chéo hay không.

Ngày 10/10 (giờ địa phương), tại một cuộc thảo luận do Hội Cựu chiến binh Mỹ tại Hàn Quốc (KDVA) tổ chức ở Washington D.C., bà Jenny Town, nghiên cứu viên cao cấp chuyên về bán đảo Triều Tiên tại Mỹ, nhận định: “Tại Washington, có nhiều lo ngại về quỹ đạo phát triển của liên minh”. Bà cho rằng liên minh Hàn-Mỹ vẫn vững mạnh và có khả năng phục hồi, nhưng căng thẳng trong các lĩnh vực đầu tư, thương mại và thuế quan đang chồng lấn với các vấn đề an ninh, khiến “khả năng phục hồi đó đang được thử thách về mức độ vững chắc”.

◇ Hạn chế chia sẻ tình báo, khác biệt về OPCON: Mỹ lo ngại nhiều khía cạnh hợp tác an ninh

Một lĩnh vực thể hiện rõ những lo ngại từ phía Mỹ là hợp tác tình báo và phản gián. Một quan chức cấp cao trong chính quyền Tổng thống Donald Trump, khi trả lời bằng văn bản câu hỏi của truyền thông Hàn Quốc hôm trước về tình hình hợp tác tình báo song phương, cho biết Mỹ kỳ vọng Hàn Quốc tuân thủ các tiêu chuẩn đã được duy trì trong liên minh hai nước suốt nhiều thập niên, đồng thời trực tiếp đề cập đến các vấn đề tình báo và phản gián.

Được biết, Mỹ đã hạn chế quyền tiếp cận thông tin của Hàn Quốc liên quan đến các cơ sở hạt nhân Triều Tiên sau khi Bộ trưởng Thống nhất Hàn Quốc Chung Dong-young đề cập tại Quốc hội hồi tháng 3 rằng Kuseong, tỉnh Bắc Pyongan của Triều Tiên, là địa điểm đặt cơ sở làm giàu uranium. Đến tháng 6, theo yêu cầu từ phía Mỹ, Cơ quan Tình báo Quốc gia Hàn Quốc (NIS) cũng bị loại khỏi cuộc họp nhóm công tác Hàn-Mỹ-Nhật về ứng phó với các mối đe dọa mạng từ Triều Tiên.

Lý do và phạm vi cụ thể của việc hạn chế chia sẻ tình báo chưa được xác nhận chính thức. Tuy nhiên, việc Mỹ trực tiếp đề cập đến các tiêu chuẩn hợp tác trong lĩnh vực tình báo và phản gián, vốn là trụ cột của liên minh, đã thu hút sự chú ý.

Khác biệt trong cách nhìn nhận về việc chuyển giao quyền kiểm soát tác chiến thời chiến (OPCON) cũng bộc lộ rõ. Tại cuộc thảo luận “Đối thoại Quốc phòng và Ngoại giao” cùng ngày, ông Robert Abrams, Chủ tịch kiêm Chủ tịch hội đồng quản trị KDVA, cựu Tư lệnh Lực lượng Mỹ tại Hàn Quốc, cho rằng cách diễn đạt “đẩy nhanh” (accelerate) việc chuyển giao OPCON là “một ví dụ rõ ràng cho thấy rào cản ngôn ngữ thực sự tồn tại”.

Theo ông, phía Hàn Quốc có thể hiểu cụm từ này là đẩy nhanh tiến độ chuyển giao ngay cả khi một số điều kiện chưa được đáp ứng đầy đủ. Trong khi đó, theo cách hiểu của Mỹ, việc đẩy nhanh có nghĩa là vẫn phải đáp ứng 100% các điều kiện, nhưng rút ngắn thời gian thực hiện.

Cựu Tư lệnh Abrams cho biết, qua một buổi báo cáo kín gần đây tại Hàn Quốc, ông nhận thấy vẫn còn những thiếu sót trong các điều kiện chuyển giao OPCON và một số hạng mục quan trọng chưa đạt được tiến triển. Ông khẳng định tôn trọng quyết định có chủ quyền của Hàn Quốc, nhưng cảnh báo việc đi chệch khỏi các quy trình song phương đã được kiểm chứng cũng như cơ cấu chỉ huy và quản trị có thể làm gia tăng rủi ro quân sự.

Ông Mark Napper, cựu Đại biện lâm thời Đại sứ quán Mỹ tại Hàn Quốc, cũng nhấn mạnh rằng bất đồng giữa hai nước không được trở thành tín hiệu khiến Triều Tiên, Trung Quốc và Nga cho rằng liên minh Hàn-Mỹ đang xuất hiện rạn nứt.

Mỹ yêu cầu Hàn Quốc tăng đầu tư và đóng góp cho an ninh; chính sách của Washington cũng làm suy giảm lòng tin

Những lo ngại của Mỹ không chỉ giới hạn ở lĩnh vực tình báo và an ninh. Trong các vấn đề đầu tư, thương mại và an ninh, bên cạnh sự bất mãn của Mỹ về vai trò của Hàn Quốc, cũng xuất hiện những chỉ trích cho rằng chính sách của chính quyền Trump đang làm suy giảm niềm tin của Hàn Quốc đối với Mỹ.

Trong báo cáo thuộc chuyên mục WP Intelligence đăng ngày 23/9, ông Josh Rogin, nhà phân tích an ninh toàn cầu cấp cao của nhật báo The Washington Post (WP), cảnh báo xung đột thương mại có nguy cơ lan rộng thành rạn nứt lớn hơn trong liên minh Hàn-Mỹ. Ông nhận định: “Washington và Seoul đang gặp khó khăn trong việc duy trì liên minh trên quỹ đạo ổn định”.

◇ Chính sách của Mỹ cũng làm lung lay niềm tin, WP cảnh báo nghi ngờ trong nội bộ liên minh gia tăng

Tuy nhiên, báo cáo WP Intelligence cũng đề cập đến những bất mãn từ phía Hàn Quốc. Trong bối cảnh Mỹ gây sức ép yêu cầu Hàn Quốc điều quân đến khu vực chiến sự ở Trung Đông, cuộc chiến với Iran cùng chính sách thuế quan của Tổng thống Trump đang tạo gánh nặng cho nền kinh tế Hàn Quốc. Đặc biệt, cách tiếp cận của ông Trump đối với Triều Tiên và chính sách tổng thể của Mỹ tại châu Á được cho là đang làm suy giảm niềm tin của Hàn Quốc vào các cam kết an ninh của Washington.

Trong bài xã luận ngày 27/9, WP cũng nêu vấn đề tương tự. Tờ báo cho rằng việc các đồng minh tăng cường năng lực tự vệ theo yêu cầu lâu nay của Mỹ là điều tích cực. Tuy nhiên, WP chỉ trích: “Khiến các đồng minh nghi ngờ liệu Mỹ có giữ lời hứa đến cùng hay không sẽ làm tổn hại uy tín của chính nước Mỹ”.

WP dẫn việc Tổng thống Trump bất ngờ chỉ thị cắt giảm mạnh quy mô các cuộc tập trận quân sự chung Hàn-Mỹ hồi tháng 8 như một ví dụ có thể khiến Hàn Quốc lo ngại về cam kết an ninh của Washington.

◇ Có ý kiến cho rằng liên minh đang ở “bước ngoặt”; vấn đề then chốt là quản lý bất đồng

Trong báo cáo năm nay, Cơ quan Nghiên cứu Quốc hội Mỹ (CRS) cho biết một số nhà quan sát nhận định liên minh Hàn-Mỹ có thể đã bước đến “điểm ngoặt” (inflection point). Theo đó, phạm vi hoạt động và trách nhiệm phân chia trong liên minh đang được điều chỉnh đồng thời trên nhiều phương diện, bao gồm việc chuyển giao OPCON, vai trò của lực lượng Mỹ tại Hàn Quốc trong khu vực, ứng phó với các mối đe dọa khu vực, trong đó có Trung Quốc, cũng như an ninh kinh tế và hợp tác công nghệ.

Một số phân tích cho rằng việc những thay đổi này có dẫn đến sự suy yếu của liên minh hay không phụ thuộc vào cách hai nước quản lý quá trình điều chỉnh. Trung tâm nghiên cứu Stimson của Mỹ nhận định liên minh Hàn-Mỹ đang trải qua giai đoạn thay đổi mang tính cấu trúc, trong đó các lĩnh vực quân sự, kinh tế và công nghệ được điều chỉnh đồng thời trước sự thay đổi trong ưu tiên chiến lược của Mỹ và cạnh tranh Mỹ-Trung.

Nếu được quản lý hiệu quả, quá trình này có thể tăng cường năng lực răn đe và quyền tự chủ chiến lược của Hàn Quốc. Ngược lại, nếu không được xử lý thỏa đáng, những điểm chưa rõ ràng về vai trò, nhiệm vụ và quyền ra quyết định có thể gia tăng.

Dù vậy, cũng có nhận định cho rằng hiện chưa có phương án thay thế ngay lập tức cho vai trò an ninh của Mỹ. Ông William F. Wechsler, chuyên gia tại Hội đồng Đại Tây Dương (Atlantic Council), trong bài phân tích đăng trên trang web của tổ chức ngày 15/9, cho rằng cuộc chiến với Iran đã khiến các nước châu Á đặt câu hỏi liệu Mỹ còn đủ ý chí chính trị và năng lực thực tế để tiếp tục đảm nhiệm vai trò an ninh như trước hay không.

Ông cho biết nhận định này được đưa ra sau chuyến thăm Hàn Quốc, nơi ông phát biểu tại một hội nghị quốc tế do Bộ Ngoại giao Hàn Quốc phối hợp với Hiệp hội Khoa học Chính trị Hàn Quốc tổ chức, đồng thời trao đổi với nhiều quan chức và nhân vật liên quan.

Tuy nhiên, ông Wechsler nhấn mạnh rằng trong ngắn hạn, chưa có phương án nào có thể thay thế sức mạnh của Mỹ. Theo ông, các quốc gia châu Á, trong đó có Hàn Quốc, cũng cần đóng góp tương xứng với vai trò an ninh mà Mỹ đang đảm nhiệm.

Những lo ngại được nêu ra tại Mỹ không chủ yếu xuất phát từ nhận định rằng liên minh Hàn-Mỹ đã rạn nứt, mà tập trung vào cách hai nước quản lý lòng tin lẫn nhau. Khi niềm tin của Mỹ đối với Hàn Quốc và niềm tin của Hàn Quốc đối với Mỹ cùng đứng trước thử thách, nhiệm vụ then chốt là hai bên phải điều phối bất đồng một cách ổn định.

Phóng viên thường trú tại Washington Ha Man-joo

Phóng viên Nam Mi-gyeong