0
Các robot hình người do công ty Unitree Robotics của Trung Quốc điều khiển từ xa đang biểu diễn đấu đối kháng tại Hội nghị Trí tuệ Nhân tạo Thế giới (WAIC) tổ chức ở Thượng Hải, Trung Quốc ngày 18. / AFP - Yonhap

Theo tạp chí New Yorker của Mỹ đưa tin ngày 3 (giờ địa phương), Trung Quốc chiếm ít nhất 70% sản lượng toàn cầu về drone, xe điện (EV), pin lithium-ion và pin mặt trời; năng lực đóng tàu cũng gấp khoảng 200 lần Mỹ.

Tờ báo kinh tế Đức Handelsblatt cho biết khoảng cách giữa các mô hình trí tuệ nhân tạo (AI) của Trung Quốc và các mô hình hàng đầu của Mỹ đã được thu hẹp xuống chỉ còn vài tuần, làm dấy lên nghi ngờ về hiệu quả của chính sách kiểm soát xuất khẩu công nghệ của Mỹ.

Trong khi đó, truyền thông trực tuyến Mỹ Axios đánh giá rằng khi Mỹ bị phân tán bởi các vấn đề trong nước, Trung Quốc đã tăng tốc hướng tới các ngành công nghiệp tương lai. Chính sách thương mại, nhập cư và ngân sách của chính quyền Tổng thống Donald Trump cũng được cho là tạo điều kiện thuận lợi cho Trung Quốc thu hẹp khoảng cách.

Tuy nhiên, Mỹ vẫn duy trì lợi thế về vốn, năng lực tính toán và chất bán dẫn hiệu năng cao. Tổng thống Trump cho biết sẽ tiếp tục thảo luận vấn đề AI với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình trong chuyến thăm Mỹ dự kiến vào ngày 24/9.

◇ New Yorker: “Trung Quốc chiếm lĩnh 70% sản lượng drone, xe điện, pin toàn cầu… năng lực đóng tàu gấp 200 lần Mỹ”

Theo New Yorker, Trung Quốc chiếm ít nhất 70% sản lượng toàn cầu về drone, xe điện, pin lithium-ion và pin mặt trời, triển khai nhiều robot công nghiệp hơn tổng số của các quốc gia còn lại cộng lại, đồng thời sở hữu năng lực đóng tàu lớn gấp khoảng 200 lần Mỹ.

Hãng xe điện Trung Quốc BYD đã vượt qua Tesla để trở thành nhà sản xuất xe điện lớn nhất thế giới. Tập đoàn Xiaomi đã triển khai khoảng 700 robot và 127 xe vận chuyển tự động tại nhà máy thông minh ở Bắc Kinh. Xiaomi cho biết có thể sản xuất một chiếc xe hoàn chỉnh chỉ trong 76 giây.

Trung Quốc đáp trả các biện pháp thuế quan của Mỹ bằng việc hạn chế xuất khẩu đất hiếm và nam châm hiệu suất cao. Khi nguồn cung nam châm bị gián đoạn, Ford từng phải tạm dừng sản xuất mẫu Explorer tại nhà máy ở Chicago.

Trung Quốc chuyển hướng xuất khẩu sang các khu vực ngoài Mỹ và đạt mức thặng dư thương mại kỷ lục 1.200 tỷ USD vào năm 2025. Năm 2001, cứ 5 quốc gia trên thế giới thì có 4 nước giao thương với Mỹ nhiều hơn Trung Quốc, nhưng đến năm 2023, cứ 10 quốc gia thì có 7 nước giao thương với Trung Quốc nhiều hơn Mỹ.

Axios đánh giá rằng trong lúc Mỹ “đang ngủ quên hoặc bị phân tâm bởi những vấn đề nhỏ nhặt”, Trung Quốc đã tăng tốc phát triển các ngành công nghiệp tương lai.

Một viện nghiên cứu thuộc Đại học Nhân dân Trung Quốc đã công bố báo cáo mang tên “Cảm ơn Trump”, cho rằng chính sách thuế quan, làm suy yếu liên minh và chính sách nhập cư của Tổng thống Trump đã đẩy nhanh sự suy giảm của Mỹ. Khảo sát toàn cầu của Liên minh các nền dân chủ (Alliance of Democracies) cho thấy mức độ ủng hộ quốc tế dành cho Mỹ đã giảm khoảng 40 điểm phần trăm trong 2 năm gần đây. New Yorker cho biết nhiều cuộc khảo sát cho thấy mức độ ủng hộ Trung Quốc đã vượt Mỹ.

◇ Trung Quốc tăng đầu tư khoa học công nghệ, tiến gần Mỹ trong lĩnh vực thuốc mới và AI

Sự cạnh tranh của Trung Quốc không chỉ giới hạn ở ngành sản xuất mà còn mở rộng sang khoa học cơ bản và công nghệ sinh học. Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc đã xác định tự chủ khoa học công nghệ là mục tiêu quốc gia quan trọng từ năm 2020. Năm 2025, tỷ lệ nghiên cứu cơ bản thăm dò trong ngân sách nghiên cứu và phát triển (R&D) của Trung Quốc tăng lên mức kỷ lục 7%.

Sau khi chính quyền Trump cắt giảm ngân sách nghiên cứu khoa học của chính phủ liên bang và các trường đại học Mỹ vào năm 2026, Trung Quốc tiếp tục tăng thêm 10% ngân sách khoa học công nghệ.

Theo New Yorker, Trung Quốc đã vượt Mỹ và Liên minh châu Âu (EU) về số lượng bài nghiên cứu khoa học có ảnh hưởng cao. Năm 2024, Trung Quốc cũng vượt Mỹ về số lượng thử nghiệm lâm sàng được đăng ký.

Tại Trung Quốc, thời gian tuyển người tham gia thử nghiệm lâm sàng có thể giảm xuống chưa bằng một nửa so với Mỹ, trong khi chi phí thấp hơn khoảng 40%.

Thuốc điều trị ung thư do công ty công nghệ sinh học Trung Quốc Akeso phát triển đã cho kết quả vượt trội hơn thuốc điều trị tiêu chuẩn Keytruda của hãng dược Mỹ Merck vào năm 2024. Các công ty công nghệ sinh học Trung Quốc hiện phát triển khoảng 1/3 số ứng viên thuốc mới trên thế giới, tiến gần tới Mỹ.

Các nhà nghiên cứu từ Đại học Princeton, Đại học Harvard và Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) thống kê rằng khoảng 20.000 nhà khoa học gốc Trung Quốc đã rời Mỹ trong giai đoạn 2010-2021.

Học giả Canada David Zweig cho biết Đại học Tây Hồ của Trung Quốc có khoảng 100 phòng nghiên cứu do các nhà khoa học trở về từ nước ngoài thành lập, trong đó khoảng 80% do các nhà nghiên cứu từng làm việc tại Mỹ xây dựng.

Tuy nhiên, quá trình Trung Quốc vươn lên vẫn còn hạn chế. Cựu Hiệu trưởng Khoa Khoa học sự sống Đại học Bắc Kinh Rao Yi nhận định Trung Quốc vẫn tụt hậu trong lĩnh vực động cơ máy bay thương mại và sản xuất chip bán dẫn cao cấp.

Ông đánh giá khoảng 30% bài nghiên cứu sinh học của Trung Quốc là “rác”, trong khi 50% khác chỉ dừng ở mức cải tiến dần từ nghiên cứu trước đó.

Sự phát triển công nghệ cao cũng diễn ra song song với khủng hoảng bất động sản. Doanh số bán nhà mới của Trung Quốc đã giảm một nửa kể từ năm 2021, trong khi số nhà bỏ trống được ước tính lên tới khoảng 90 triệu căn, đủ chứa toàn bộ dân số Nga.

◇ Châu Âu lo ngại trước sức ép công nghiệp từ Trung Quốc

Việc Trung Quốc mở rộng nguồn cung sản phẩm công nghệ cao đã thúc đẩy ngành công nghiệp châu Âu đưa ra các biện pháp đối phó.

Volkswagen đang xem xét cắt giảm tới 100.000 lao động và đóng cửa 4 nhà máy.

Mark Leonard, Giám đốc Hội đồng Quan hệ Đối ngoại châu Âu (ECFR), cho biết sự phản đối của Đức đối với chính sách công nghiệp của Trung Quốc đang ở mức cao nhất.

Ông cảnh báo bang Baden-Württemberg, nơi đặt trụ sở của Mercedes-Benz, có nguy cơ trở thành “Detroit của Mỹ”.

Châu Âu đang thảo luận các biện pháp như ngăn doanh nghiệp Trung Quốc xây dựng nhà máy, hạn chế tham gia đấu thầu công, áp thuế cao đối với thép và hóa chất, thậm chí đình chỉ áp dụng một số bằng sáng chế công nghệ. Các biện pháp này được gọi là “bazooka thương mại”.

◇ Handelsblatt: “AI Trung Quốc thu hẹp khoảng cách với Mỹ xuống còn vài tuần”

Sự cạnh tranh trong lĩnh vực công nghệ sinh học kết hợp với cuộc đua mô hình AI đã mở rộng cuộc cạnh tranh công nghệ Mỹ - Trung.

Các công ty Trung Quốc như Alibaba và startup Moonshot AI gần đây liên tiếp công bố các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM). Mô hình Kimi K3 của Moonshot được đánh giá có khả năng cạnh tranh với các mô hình hàng đầu của Anthropic và OpenAI trong một số lĩnh vực.

Các nhà nghiên cứu thuộc Viện Doanh nghiệp Mỹ (AEI) cho rằng khoảng cách giữa các mô hình AI Mỹ và Trung Quốc đã thu hẹp xuống mức “gần vài tuần”.

Dù Mỹ hạn chế xuất khẩu chip hiệu năng cao của Nvidia sang Trung Quốc, nhưng điều này vẫn chưa thể ngăn các công ty AI Trung Quốc tiến lên.

Khoảng 90% mô hình AI trên thế giới hiện được phát triển tại Mỹ và Trung Quốc. Các doanh nghiệp châu Âu vẫn phụ thuộc vào hệ thống của Mỹ hoặc Trung Quốc do thiếu mô hình hiệu suất cao riêng.

Các mô hình Trung Quốc được công khai theo hướng mã nguồn mở, có chi phí thấp hơn sản phẩm Mỹ, khiến ngày càng nhiều nhà phát triển trên thế giới sử dụng.

Tuy nhiên, Mỹ vẫn giữ vai trò trung tâm trong hệ sinh thái bán dẫn phục vụ năng lực tính toán AI. Theo phân tích của Đại học Stanford, Mỹ có 5.427 trung tâm dữ liệu vào năm 2025, trong khi Trung Quốc có 449 trung tâm.

Dù vậy, Trung Quốc đang xây dựng trung tâm dữ liệu tại các khu vực nông thôn có nguồn điện tái tạo dư thừa để giảm chi phí vận hành. Handelsblatt nhận định giá điện thấp có thể trở thành lợi thế cạnh tranh dài hạn của Trung Quốc.

◇ Mỹ - Trung mở rộng cạnh tranh về an ninh AI và luật chơi quốc tế

Cuộc cạnh tranh AI đã mở rộng từ hiệu suất mô hình sang lĩnh vực an ninh mạng, quân sự và xây dựng luật chơi quốc tế. Mô hình AI Mythos do Anthropic phát triển đã phát hiện nhiều lỗ hổng bảo mật trong một tháng qua nhiều hơn toàn bộ số lỗ hổng được phát hiện trong năm trước đó trong thử nghiệm của Mozilla.

Handelsblatt cảnh báo những lỗ hổng do AI phát hiện có thể được sử dụng để cải thiện hệ thống, nhưng cũng có thể bị các quốc gia đối địch hoặc tội phạm lợi dụng để tấn công cơ sở hạ tầng năng lượng, tài chính và quân sự.

Chính phủ Mỹ từng tạm thời hạn chế quyền truy cập của người dùng nước ngoài vào mô hình chủ lực Claude 5 của Anthropic, sau đó cho phép tiếp tục sử dụng nhưng kèm theo điều kiện hạn chế.

Theo Reuters, các nhà nghiên cứu quân sự Trung Quốc đang sử dụng các mô hình AI lớn của Mỹ để đào tạo hệ thống AI trong nước và nâng cao năng lực quốc phòng.

Mỹ gần đây cũng cấm nhập khẩu robot di động thông minh sản xuất tại Trung Quốc. Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cảnh báo các doanh nghiệp Trung Quốc có thể bị đưa vào danh sách trừng phạt nếu thực hiện hoạt động “chưng cất dữ liệu” ở quy mô công nghiệp và vượt qua ranh giới xâm phạm sở hữu trí tuệ.

Trung Quốc bác bỏ cáo buộc của Mỹ, gọi đây là “chủ nghĩa bá quyền AI”. Chủ tịch Tập Cận Bình tuyên bố tại Hội nghị AI thế giới (WAIC) ở Thượng Hải rằng “Sự phát triển AI không nên trở thành sự độc quyền của một quốc gia”.

Do Trung Quốc dẫn đầu, 29 quốc gia gồm Brazil, Indonesia, Kazakhstan, Pakistan và Nga đã ký bản ghi nhớ thành lập cơ chế điều phối AI toàn cầu (WAICO).

Trước chuyến thăm Mỹ của ông Tập Cận Bình ngày 24/9, cả Mỹ và Trung Quốc đang hạn chế đưa ra các biện pháp mới. Tổng thống Trump cho biết ông đã thảo luận vấn đề AI với ông Tập và sẽ tiếp tục đưa chủ đề này vào chương trình nghị sự trong chuyến thăm Mỹ sắp tới.

Theo Ha Man-joo