Thủ tướng Ireland Micheál Martin (bên phải) đang trao một chậu cây có chứa cỏ ba lá cho Tổng thống Mỹ Donald Trump trong sự kiện Ngày Thánh Patrick được tổ chức tại phòng East Room của Nhà Trắng ở Washington D.C., Mỹ, ngày 17 (giờ địa phương). / AP·Yonhap

Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 17 (giờ địa phương) đã bày tỏ sự tức giận, nói rằng “không cần sự giúp đỡ của bất kỳ ai”, nhằm vào NATO và các đồng minh như Hàn Quốc, Nhật Bản – những nước đã từ chối yêu cầu điều tàu chiến để bảo vệ hoạt động qua lại tại eo biển Hormuz.

Ông Trump khẳng định chính quyền Iran trên thực tế đã bị “đánh bại” nhờ thành công quân sự của Mỹ, nhưng các đồng minh châu Âu và châu Á lại từ chối tham chiến, cho rằng đây là một “cuộc chiến của Mỹ” được khởi động mà không có đủ sự tham vấn.

Reuters đưa tin ông Trump gọi việc NATO không tham gia là “một sai lầm rất ngu ngốc”, còn Bloomberg cho biết ông đã từ bỏ nỗ lực tập hợp đồng minh và chuyển sang chỉ trích họ.

◇ “Chúng ta bảo vệ họ, họ quay lưng”… Trump giận dữ chỉ trích NATO, Hàn Quốc, Nhật Bản là “vô dụng”

Trong bài đăng trên mạng xã hội Truth Social, ông Trump cho biết phần lớn các nước NATO đã bày tỏ không muốn tham gia chiến dịch quân sự của Mỹ nhằm vào Iran. Ông chỉ trích NATO rằng: “Chúng ta bảo vệ họ, nhưng khi cần, họ không làm gì cho chúng ta – một con đường một chiều”. Ông tiếp tục khẳng định: “Chúng ta đã gần như tiêu diệt quân đội Iran”, nói rằng hải quân, không quân, hệ thống phòng không và radar đã bị xóa sổ, và giới lãnh đạo cũng bị loại bỏ ở hầu hết các cấp. Ông nhấn mạnh: “Chúng ta không cần, cũng không muốn sự hỗ trợ từ các nước NATO nữa”, đồng thời nói thêm “Nhật Bản, Úc, Hàn Quốc cũng vậy”.

Tại Nhà Trắng, ông Trump cũng gọi việc NATO từ chối là “một sai lầm rất ngu ngốc”. Bloomberg dẫn lời ông với ý rằng: “Chúng ta không cần họ, nhưng họ lẽ ra phải có mặt ở đó”. Thượng nghị sĩ đảng Cộng hòa Lindsey Graham – một đồng minh thân cận của ông – cho biết chưa từng thấy ông Trump giận dữ đến vậy khi các đồng minh châu Âu từ chối hỗ trợ tại eo biển Hormuz.

Tờ Financial Times (FT) của Anh đánh giá việc ông Trump thậm chí còn đề nghị Trung Quốc điều tàu chiến là một tình huống bất thường hiếm thấy – một “khoảnh khắc thiên nga đen (Black swan moment)”, khi một cường quốc tìm kiếm cả sự giúp đỡ từ đối thủ để rút khỏi khu vực căng thẳng nhất thế giới.

◇ “Không có chính nghĩa cũng chẳng có lợi ích”… Vì sao châu Âu và châu Á nói “không”

Các đồng minh châu Âu và châu Á từ chối yêu cầu của Mỹ vì cho rằng dù trước đây họ từng hỗ trợ Mỹ bảo vệ vận tải hàng hải, nhưng tình hình tại eo Hormuz là khác biệt. Bloomberg cho biết họ nhận định rằng chỉ với một số ít tàu chiến thì khó có thể thay đổi thực chất các mối đe dọa từ mìn, drone, tàu cao tốc và tàu ngầm của Iran. Quan điểm chung là nếu không có ngừng bắn, việc mở lại eo biển Hormuz là rất khó.

Theo Reuters và Bloomberg, lý do từ chối còn bao gồm việc thiếu tham vấn trước, nguyên tắc NATO là liên minh phòng thủ, và rủi ro về sinh mạng. Các đồng minh không có nghĩa vụ tự động tham gia vào cuộc chiến do Mỹ và Israel khởi xướng, trong khi việc đưa binh sĩ đến “điểm nghẽn nguy hiểm nhất thế giới” – nơi đối mặt với mìn và tên lửa Iran – là gánh nặng lớn.

Tại châu Á, xu hướng thận trọng cũng chiếm ưu thế. Dù ông Trump trực tiếp nhắc đến Hàn Quốc và Nhật Bản, nhưng chưa có động thái hưởng ứng ngay lập tức. FT phân tích rằng dù Trung Quốc phụ thuộc nhiều vào dầu mỏ đi qua Hormuz, họ vẫn cho rằng đứng ngoài quan sát sẽ có lợi hơn là can thiệp vào “sai lầm của Mỹ”. Điều này phản ánh một nghịch lý: Mỹ không tìm được lối thoát cho cuộc chiến do mình khởi xướng, nhưng lại kêu gọi cả đồng minh lẫn đối thủ hỗ trợ.

◇ Mỹ gây áp lực cả với các nước Vùng Vịnh… Hợp tác hạn chế, tránh can thiệp toàn diện

Trong bối cảnh bị đồng minh quay lưng, chính quyền Trump đang gây áp lực lên cả các nước Trung Đông. Reuters dẫn nguồn tin ngoại giao cho biết Mỹ đang yêu cầu các quốc gia Vùng Vịnh tham gia.

Ban đầu, các nước Arab vùng Vịnh không muốn xảy ra chiến tranh với Iran, nhưng sau khi Iran tấn công sân bay, cảng biển, cơ sở dầu khí và các trung tâm thương mại, họ coi đây là hành động vượt “lằn ranh đỏ”, và mong Mỹ không dừng lại giữa chừng mà phải làm suy yếu hoàn toàn năng lực quân sự của Iran.

Điều này cho thấy khác với châu Âu và châu Á, các nước Vùng Vịnh có lợi ích trực tiếp nên để ngỏ khả năng hợp tác ở một mức độ nhất định. Tuy nhiên, đây không phải là ý định tham chiến ngay lập tức mà mang tính phản ứng trước mối đe dọa an ninh.

Thực tế, lập trường của Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) thiên về hợp tác hạn chế và thận trọng hơn là tham chiến. Theo Reuters, UAE tuyên bố không muốn bị cuốn vào xung đột hoặc leo thang, nhưng có quyền thực hiện các biện pháp cần thiết để bảo vệ an ninh và chủ quyền. Điều này cho thấy họ có thể tham gia hợp tác an ninh quốc tế, nhưng vẫn giữ khoảng cách với sự tham gia quân sự toàn diện như Mỹ mong muốn.

◇ Eo Hormuz bị “ràng buộc” bởi điều kiện của Iran… Không có ngừng bắn, không thể mở lại

Hiện tại, triển vọng chung cho thấy nếu không có ngừng bắn, việc mở lại eo Hormuz là rất khó. Bloomberg đưa tin do các cuộc tấn công gián đoạn và mối đe dọa từ mìn của Iran, lưu lượng tàu thuyền qua eo biển đã giảm xuống mức tối thiểu, chỉ còn một số ít tàu di chuyển sát bờ biển Iran – thực tế khiến Tehran nắm quyền chi phối điều kiện lưu thông. Ngay cả khi thiết lập cơ chế hộ tống đa quốc gia, cũng khó có thể nhanh chóng khôi phục hoạt động thương mại bình thường.

Tác động kinh tế cũng đang gia tăng. Bloomberg cho biết giá dầu Brent đã tăng khoảng 40% kể từ khi chiến sự bắt đầu, có lúc gần chạm 105 USD/thùng. Giá xăng tại Mỹ cũng tăng. Chủ tịch Hội đồng Kinh tế Quốc gia Nhà Trắng Kevin Hassett cảnh báo chiến tranh kéo dài có thể gây gánh nặng cho người tiêu dùng.

Ông Trump cho rằng Iran có thể mất tới 10 năm để khôi phục thiệt hại hiện tại, đồng thời ám chỉ cần gây ra “tổn thất mang tính vĩnh viễn”. FT nhận định ông đang rơi vào “cái bẫy do chính mình tạo ra” và đang chuyển sang tư duy chuẩn bị cho một cuộc chiến dài hạn.

Việc các đồng minh từ chối điều tàu chiến và Mỹ tự biện minh cho hành động đơn phương cho thấy cuộc khủng hoảng lần này không chỉ là vấn đề eo biển Hormuz, mà còn phản ánh sự rạn nứt trong trật tự an ninh hiện tại và xu hướng “tự lo thân” kiểu Trump đang trở thành hiện thực.

Ha Man-joo, Phóng viên thường trú tại Washington