0
Donald Trump, Tổng thống Mỹ (bên phải), và Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi đang tiến hành hội đàm thượng đỉnh tại Phòng Bầu dục của Nhà Trắng ở Washington D.C. vào ngày 19 (giờ địa phương). /EPA·Yonhap

Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 19 (giờ địa phương) đã có cuộc hội đàm thượng đỉnh với Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi tại Phòng Bầu dục, Nhà Trắng ở Washington D.C., và yêu cầu Nhật Bản mở rộng vai trò trong việc ứng phó với khả năng Iran phong tỏa eo biển Hormuz.

Ông Trump đề cập đến mức độ phụ thuộc của Nhật Bản vào dầu mỏ Trung Đông và sự hiện diện của quân đội Mỹ tại Nhật Bản, đồng thời cho biết: “Tôi kỳ vọng Nhật Bản sẽ chủ động hơn.” Trong khi đó, Thủ tướng Takaichi lên án mạnh mẽ việc Iran phát triển vũ khí hạt nhân, nhưng tránh đưa ra cam kết cụ thể về hỗ trợ quân sự như cử tàu chiến hay triển khai Lực lượng Phòng vệ.

Cuộc gặp lần này diễn ra trong bối cảnh Mỹ gây sức ép buộc các đồng minh chia sẻ gánh nặng bảo vệ eo biển Hormuz, và đáng chú ý khi đây là cuộc gặp trực tiếp đầu tiên giữa Tổng thống Trump với một nhà lãnh đạo nhận được yêu cầu này. Theo phía Nhật Bản, các nội dung được thảo luận bao gồm an toàn eo biển Hormuz, ổn định nguồn cung năng lượng, mở rộng đầu tư vào Mỹ, hợp tác khoáng sản quan trọng, an ninh khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương và vấn đề Triều Tiên.

◇ Trump: “Nhật Bản khác NATO” … gây sức ép mở rộng vai trò tại Hormuz

Trong phát biểu công khai, ông Trump nói: “Tôi nghe nói hơn 90% dầu mỏ của Nhật Bản được nhập qua eo biển Hormuz,” và cho rằng đó là lý do lớn để Nhật Bản phải hành động.

Ông tiếp tục: “Có 45.000 binh sĩ Mỹ đồn trú tại Nhật Bản và chúng tôi đang chi tiêu rất nhiều tiền,” đồng thời nhấn mạnh kỳ vọng Nhật Bản sẽ đóng góp nhiều hơn. Thực tế, quy mô quân đội Mỹ tại Nhật được biết là khoảng 50.000 người.

Đặc biệt, ông nói: “Nhật Bản khác với NATO,” và đánh giá Nhật Bản hợp tác hơn trong việc ứng phó tình hình Trung Đông. Đây được xem là thông điệp vừa thể hiện sự không hài lòng với các đồng minh châu Âu, vừa nhằm gây sức ép để Nhật Bản đóng góp thêm.

Tuy nhiên, ông Trump không đề cập cụ thể đến các hành động như cử tàu chiến hay triển khai lực lượng, và điều chỉnh phát biểu khi nói rằng: “Chúng tôi không yêu cầu bất cứ điều gì từ Nhật Bản hay bất kỳ ai,” nhưng “tôi nghĩ việc các nước chủ động tham gia là phù hợp.”

◇ Takaichi lên án Iran, phối hợp với Mỹ nhưng “giới hạn trong khuôn khổ pháp luật” về việc triển khai quân

Trong phát biểu mở đầu, Thủ tướng Takaichi nói: “Tôi tin rằng chỉ có ngài mới có thể mang lại hòa bình và thịnh vượng cho thế giới,” thể hiện sự ủng hộ đối với Tổng thống Trump.

Bà cũng nhấn mạnh: “Việc Iran phát triển vũ khí hạt nhân tuyệt đối không thể chấp nhận,” đồng thời lên án mạnh mẽ việc phong tỏa eo biển Hormuz và các hành động tấn công các nước xung quanh. Điều này được hiểu là sự ủng hộ về mặt ngoại giao đối với lập trường của Mỹ.

Tuy nhiên, bà không đề cập cụ thể đến vai trò quân sự của Nhật Bản và sau cuộc họp đã nói rằng: “Có những điều Nhật Bản có thể làm và không thể làm trong khuôn khổ pháp luật,” qua đó khẳng định các hạn chế về can thiệp quân sự dưới Hiến pháp hòa bình.

Điều này cho thấy Nhật Bản tiếp tục giữ lập trường thận trọng đối với việc triển khai Lực lượng Phòng vệ hoặc tàu chiến đến khu vực có xung đột. Những phương án như hỗ trợ rà phá thủy lôi sau xung đột hay cử tàu phục vụ nghiên cứu cũng không được xác nhận trong cuộc họp công khai.

◇ Phát ngôn “Trân Châu Cảng” của Trump gây tranh cãi

Khoảnh khắc gây chú ý nhất của cuộc họp là phát biểu của ông Trump về “Trân Châu Cảng (Pearl Harbor)”.

Khi được hỏi vì sao không thông báo trước cho đồng minh về cuộc tấn công nhằm vào Iran, ông nói: “Chúng tôi muốn tạo yếu tố bất ngờ nên không nói với ai,” và thêm rằng: “Có quốc gia nào hiểu rõ về tấn công bất ngờ hơn Nhật Bản không? Tại sao họ không nói trước với tôi về Trân Châu Cảng?”

Theo tờ New York Times, sau phát biểu này, Thủ tướng Takaichi đã mở to mắt, thở sâu và giữ im lặng.

Trong quan hệ Mỹ - Nhật sau chiến tranh, cuộc tấn công Trân Châu Cảng là chủ đề nhạy cảm thường tránh nhắc đến công khai. So với việc cựu Tổng thống Barack Obama và cựu Thủ tướng Shinzo Abe cùng thăm Trân Châu Cảng năm 2016 để nhấn mạnh hòa giải, phát biểu lần này được đánh giá là phá vỡ một “điều cấm kỵ ngoại giao”.

◇ Nhật Bản tránh quân sự, dùng “lá bài kinh tế” như dầu mỏ, SMR và dự trữ chung

Nhật Bản dường như chọn chiến lược ứng phó bằng hợp tác năng lượng và đầu tư thay vì mở rộng đóng góp quân sự.

Thủ tướng Takaichi cho biết đã đưa ra “đề xuất cụ thể nhằm ổn định thị trường năng lượng toàn cầu,” trong đó việc tăng nhập khẩu dầu từ Mỹ và dự trữ chung là nội dung chính được thảo luận.

Đặc biệt, phương án dự trữ chung dầu mỏ Mỹ tại các cơ sở lưu trữ của Nhật Bản được đánh giá là giúp tăng cường cả ổn định chuỗi cung ứng và an ninh năng lượng.

Ngoài ra, Nhật Bản công bố dự án đầu tư chiến lược giai đoạn hai, bao gồm các dự án mở rộng hạ tầng điện tại Mỹ như lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) và nhà máy điện khí tự nhiên.

Điều này được hiểu là chiến lược vừa đáp ứng nhu cầu điện tăng nhanh do AI, vừa bù đắp gánh nặng an ninh thông qua hợp tác kinh tế với Mỹ.

◇ Hợp tác khoáng sản, tên lửa… mở rộng gói an ninh kinh tế

Hai bên cũng thảo luận về hợp tác chuỗi cung ứng khoáng sản quan trọng như đất hiếm, tăng cường chia sẻ thông tin và đầu tư chung.

Ngoài ra, hợp tác phát triển và sản xuất tên lửa cũng được bàn tới, nhằm tăng cường khả năng răn đe của liên minh Mỹ - Nhật tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.

◇ Mở rộng nghị sự sang Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương và Triều Tiên

Thủ tướng Takaichi nhấn mạnh môi trường an ninh khu vực ngày càng nghiêm trọng và chia sẻ nhận thức với Mỹ về các vấn đề liên quan đến Trung Quốc.

Tổng thống Trump cũng đề cập kế hoạch thăm Trung Quốc và hỏi ý kiến Nhật Bản, cho thấy bối cảnh quan hệ Mỹ - Trung - Nhật là yếu tố nền của cuộc họp.

Vấn đề Triều Tiên cũng được thảo luận. Thủ tướng Takaichi bày tỏ mong muốn gặp trực tiếp nhà lãnh đạo Kim Jong-un và xác nhận sự ủng hộ của Mỹ trong việc giải quyết vấn đề công dân Nhật bị bắt cóc.

◇ “Thỏa hiệp kiểu mới” trong liên minh Mỹ - Nhật

Tổng thể, cuộc hội đàm cho thấy Mỹ gây sức ép chia sẻ gánh nặng an ninh, trong khi Nhật Bản đáp ứng bằng hợp tác kinh tế và năng lượng thay vì quân sự, tạo nên một mô hình “thỏa hiệp” mới trong liên minh.

Tuy nhiên, phát biểu về “Trân Châu Cảng” cho thấy liên minh Mỹ - Nhật vẫn chịu tác động từ phong cách ngoại giao khó lường của ông Trump. Cuộc gặp lần này được đánh giá là ví dụ điển hình của ngoại giao cấp cao với sự đan xen giữa áp lực an ninh, lợi ích kinh tế và căng thẳng ngoại giao.

Ha Man-joo