Theo báo Yomiuri của Nhật Bản ngày 2/10, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã thúc giục Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình trực tiếp đối thoại với Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi tại cuộc gặp thượng đỉnh Mỹ - Trung diễn ra hồi tháng trước. Trong bối cảnh quan hệ Nhật Bản - Trung Quốc đóng băng vì vấn đề Đài Loan, thông tin từ Nhật Bản cho biết Mỹ vừa thể hiện sự ủng hộ đối với đồng minh Nhật Bản, vừa kêu gọi hai nước đối thoại. Đây cũng là diễn biến đáng chú ý đối với Hàn Quốc, quốc gia phải đồng thời quản lý quan hệ với Trung Quốc và hợp tác an ninh Hàn - Mỹ - Nhật, trong việc đánh giá định hướng ngoại giao của Mỹ tại Đông Á.

Dẫn lời nhiều quan chức chính phủ Nhật Bản, Yomiuri cho biết Tổng thống Trump đã đưa ra đề nghị này tại cuộc gặp thượng đỉnh Mỹ - Trung ở Washington ngày 24/9 theo giờ địa phương. Hai ngày sau, trong cuộc điện đàm với Thủ tướng Takaichi, ông Trump được cho là đã trực tiếp giải thích nội dung cuộc trao đổi khi đó.

Theo bài báo, Chủ tịch Tập Cận Bình đã chỉ trích các động thái của Nhật Bản khi hai bên thảo luận về tình hình Đông Á. Trung Quốc thời gian qua tăng cường chỉ trích Nhật Bản, gọi chính sách an ninh của chính quyền Thủ tướng Takaichi là “chủ nghĩa quân phiệt kiểu mới”. Tuy nhiên, Tổng thống Trump không đồng tình với những chỉ trích này, mà đánh giá bà Takaichi là một “nhà lãnh đạo mạnh mẽ”, đồng thời đề nghị lãnh đạo hai nước Nhật Bản và Trung Quốc trực tiếp đối thoại.

Dù vậy, thông tin trên được đăng tải dựa trên nội dung cuộc trao đổi do Thủ tướng Takaichi kể lại với các quan chức chính phủ Nhật Bản. Bài báo không đề cập Chủ tịch Tập Cận Bình đã phản hồi như thế nào trước đề nghị đối thoại của ông Trump. Ngay sau cuộc điện đàm với Tổng thống Mỹ, bà Takaichi cũng không công bố chi tiết nội dung trao đổi, mà chỉ cho biết hai nước nhất trí cùng đóng góp vào hòa bình và ổn định của khu vực cũng như thế giới.

Chính phủ Nhật Bản đang nhấn mạnh ý nghĩa của việc phối hợp với Mỹ trước thềm cuộc gặp thượng đỉnh Mỹ - Trung. Khi gặp Tổng thống Trump tại New York ngày 22/9, Thủ tướng Takaichi cũng đã bày tỏ ý định sẵn sàng đối thoại với Trung Quốc. Theo Yomiuri, một quan chức cấp cao của chính phủ Nhật Bản đánh giá việc phối hợp trước với Mỹ có ý nghĩa quan trọng, đồng thời coi đây là minh chứng cho sự tin cậy giữa lãnh đạo hai nước.

Vấn đề Đài Loan là trở ngại lớn nhất trong quan hệ Nhật Bản - Trung Quốc. Yomiuri cho biết kể từ sau phát biểu của Thủ tướng Takaichi tại Quốc hội Nhật Bản vào tháng 11 năm ngoái về tình huống khẩn cấp tại Đài Loan, các cuộc đối thoại ở cấp lãnh đạo và ngoại trưởng giữa hai nước đã bị gián đoạn. Nhật Bản khẳng định cánh cửa đối thoại vẫn để ngỏ, trong khi Trung Quốc liên tục chỉ trích phát biểu của bà Takaichi. Tháng 2 năm nay, Bộ Ngoại giao Trung Quốc tiếp tục yêu cầu bà rút lại phát biểu trên. Như vậy, vẫn tồn tại khoảng cách đáng kể giữa Nhật Bản, bên đề xuất đối thoại, và Trung Quốc, bên yêu cầu Tokyo điều chỉnh lập trường.

Căng thẳng giữa hai nước không chỉ giới hạn ở vấn đề Đài Loan. Theo hồ sơ các cuộc gặp thượng đỉnh trước đây giữa Thủ tướng Takaichi và Chủ tịch Tập Cận Bình do Bộ Ngoại giao Nhật Bản công bố, những vấn đề gây tranh cãi còn bao gồm hoạt động của quân đội Trung Quốc tại biển Hoa Đông, các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đất hiếm và hạn chế nhập khẩu nông sản, thủy sản Nhật Bản. Do các vấn đề an ninh và thương mại đan xen, việc nối lại tiếp xúc giữa lãnh đạo hai nước chưa đồng nghĩa với khả năng giải quyết được từng bất đồng cụ thể.

Điều Hàn Quốc cần chú ý là thông điệp Mỹ vừa ủng hộ Nhật Bản, vừa thúc đẩy cải thiện quan hệ Nhật Bản - Trung Quốc. Nếu thông tin của Yomiuri chính xác, có thể hiểu rằng Mỹ muốn bảo vệ đồng minh Nhật Bản, đồng thời yêu cầu hai bên kiểm soát bất đồng với Trung Quốc thông qua đối thoại. Tuy nhiên, không nên suy rộng điều này thành việc Mỹ hoàn toàn tán thành mọi chính sách của Nhật Bản đối với Trung Quốc, hay Trung Quốc đã thay đổi lập trường.

Sự kiện tiếp theo đáng chú ý là Hội nghị cấp cao Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC), dự kiến diễn ra tại Trung Quốc vào tháng 11. Theo Yomiuri, Thủ tướng Takaichi sẽ tới Trung Quốc tham dự hội nghị. Vấn đề then chốt là liệu sự ủng hộ của Mỹ mà Nhật Bản nhấn mạnh có giúp mở đường cho cuộc gặp thượng đỉnh Nhật Bản - Trung Quốc hay không, hay những khác biệt lập trường về vấn đề Đài Loan sẽ tiếp tục cản trở đối thoại.

Choi Young-jae

Phóng viên thường trú tại Tokyo