Tổng thống Brazil Lula da Silva tái đắc cử nhiệm kỳ thứ tư, thị trường tài chính lao dốc, chỉ số Bovespa có lúc mất hơn 17%

Ngày 25/10 (giờ địa phương), Tổng thống Brazil Luiz Inácio Lula da Silva giành chiến thắng trong cuộc bầu cử tổng thống vòng hai với 51,8% số phiếu, đánh bại Thượng nghị sĩ Flávio Bolsonaro, người chỉ nhận được 48,2%, qua đó tái đắc cử nhiệm kỳ thứ tư. Sau khi kết quả đảo ngược bất lợi từ vòng một được xác nhận, thị trường tài chính Brazil ngày 26/10 chứng kiến chỉ số Bovespa có lúc lao dốc hơn 17%, trong khi đồng real mất hơn 11% giá trị so với USD. Hãng tin AP nhận định việc chuỗi 7 chiến thắng liên tiếp của phe cánh hữu tại các cuộc bầu cử tổng thống ở Mỹ Latinh trong 18 tháng qua bị chấm dứt cũng gây trở ngại cho chiến lược của Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Tây Bán cầu.

◇ Chỉ số Bovespa có lúc lao dốc 17% sau chiến thắng đảo ngược của Lula, giao dịch bị đình chỉ lần đầu sau 6 năm 7 tháng

Ngay sau khi mở cửa ngày 26/10, chỉ số Bovespa của Brazil giảm mạnh 10% so với phiên trước, kích hoạt cơ chế ngắt mạch giao dịch. Theo Reuters, B3, đơn vị vận hành sàn giao dịch chứng khoán Brazil, đã tạm dừng giao dịch trong 30 phút. Đây là lần đầu tiên cơ chế ngắt mạch được kích hoạt kể từ tháng 3/2020, khi đại dịch COVID-19 bùng phát, tức sau 6 năm 7 tháng.

Sau khi giao dịch trở lại, mức giảm của chỉ số có lúc vượt 17%. Theo tờ New York Times (NYT) của Mỹ, Bovespa đóng cửa giảm 13,88%, xuống 176.608,23 điểm, ghi nhận mức giảm mạnh nhất kể từ tháng 3/2020.

Trên thị trường ngoại hối, đồng real giảm hơn 11% so với USD ngay đầu phiên. Tỷ giá có thời điểm vượt 5,6 real/USD. Tờ Financial Times (FT) của Anh cho biết, ngay cả sau khi phục hồi nhẹ, đồng real vẫn giao dịch ở mức 5,43 real/USD, thấp hơn 8,4% so với giá đóng cửa phiên trước. Đây là mức giảm trong một ngày mạnh nhất kể từ năm 1999. Lãi suất của một số hợp đồng hoán đổi lãi suất đáo hạn năm 2031 tăng hơn 3 điểm phần trăm. Trước tình trạng biến động gia tăng, B3 đã nới rộng biên độ dao động giá đối với hợp đồng tương lai chỉ số chứng khoán, USD và lãi suất trong phiên giao dịch chính thức ngày hôm đó.

Đợt bán tháo diễn ra khi các nhà đầu tư nhanh chóng đóng những vị thế được thiết lập dựa trên kỳ vọng Thượng nghị sĩ Bolsonaro sẽ giành chiến thắng. Sau khi ông Bolsonaro dẫn đầu ở vòng một hồi đầu tháng, các tài sản tài chính của Brazil đã tăng giá. Tính đến phiên đóng cửa ngày 23/10, chỉ số Bovespa cao hơn khoảng 7% so với trước vòng một, trong khi đồng real tăng giá khoảng 5%. Theo Reuters, các nhà đầu tư kỳ vọng ông Bolsonaro sẽ thúc đẩy cắt giảm chi tiêu chính phủ và nới lỏng quy định nếu đắc cử.

◇ Cổ phiếu tài chính Brazil giảm tới 48%, lợi suất trái phiếu tăng vọt; JPMorgan hạ khuyến nghị đầu tư

Làn sóng bán tháo tập trung chủ yếu vào nhóm cổ phiếu tài chính. Theo FT, cổ phiếu B3 giảm 36%, ngân hàng đầu tư BTG Pactual giảm 33%, ngân hàng quốc doanh Banco do Brasil giảm 28% và ngân hàng thương mại Bradesco giảm 23% trên sàn chứng khoán São Paulo. XP, công ty chứng khoán kỹ thuật số niêm yết tại Mỹ, mất 48% giá trị. FT cũng đưa tin cổ phiếu Nubank, công ty công nghệ tài chính Brazil niêm yết tại Mỹ, giảm 12%.

Trong khi đó, khi đề cập diễn biến tại thị trường New York ở một thời điểm giao dịch khác, tờ Wall Street Journal (WSJ) của Mỹ cho biết Nu Holdings, công ty mẹ của Nubank, giảm 21%, còn doanh nghiệp thương mại điện tử MercadoLibre mất 10%. Hãng tin Bloomberg đưa tin hơn một nửa số cổ phiếu thành phần của chỉ số Bovespa giảm hai chữ số, trong khi chỉ số cổ phiếu vốn hóa nhỏ lao dốc 27%, mức giảm lớn nhất từ trước đến nay.

Cú sốc cũng lan sang thị trường trái phiếu. Lợi suất trái phiếu chính phủ Brazil bằng USD đáo hạn năm 2030 tăng từ 6,796% lên 7,032%. Giá trái phiếu đáo hạn năm 2054 giảm 2,5 cent, trong khi lợi suất tăng lên 7,45%. Lợi suất trái phiếu bằng euro đáo hạn năm 2036 cũng tăng từ 5,8% lên 6%.

Theo Reuters dẫn dữ liệu của S&P Global Market Intelligence, phí hoán đổi rủi ro tín dụng (CDS) kỳ hạn 5 năm của Brazil tăng từ 120,21 điểm cơ bản ngày 23/10 lên 151,67 điểm cơ bản ngày 26/10. Trước biến động thị trường gia tăng, Bộ Tài chính Brazil đã hủy các phiên đấu giá trái phiếu chính phủ điều chỉnh theo lạm phát và trái phiếu lãi suất cố định dự kiến diễn ra vào ngày 27 và 29/10. Ngân hàng đầu tư toàn cầu JPMorgan cũng hạ khuyến nghị đối với đồng real và các khoản đầu tư lãi suất của Brazil từ mức “tăng tỷ trọng” xuống “trung lập”.

◇ Lula giành thêm 10,4 triệu phiếu trong 3 tuần, đảo ngược thế trận nhờ cử tri thu nhập thấp và vận động trực tuyến

Trong vòng hai, Tổng thống Lula nhận được hơn 64 triệu phiếu, vượt Thượng nghị sĩ Bolsonaro, người giành chưa tới 60 triệu phiếu, với cách biệt hơn 4 triệu phiếu. Từ vị trí kém đối thủ khoảng 2 điểm phần trăm ở vòng một, ông Lula đã vươn lên dẫn trước 3,6 điểm phần trăm trong vòng hai. Đây là lần đầu tiên một ứng viên đảo ngược kết quả giữa hai vòng bầu cử tổng thống kể từ khi Brazil khôi phục chế độ bầu cử tổng thống trực tiếp vào năm 1989. Ông Lula giành chiến thắng nhiệm kỳ thứ tư chỉ hai ngày trước sinh nhật lần thứ 81. Nhiệm kỳ mới sẽ bắt đầu vào ngày 5/1/2027.

NYT phân tích rằng ông Lula đã giành thêm hơn 10 triệu phiếu chỉ trong ba tuần, trong đó số phiếu tại ba bang São Paulo, Minas Gerais và Rio de Janeiro tăng thêm 4,6 triệu. Trong cùng các địa phương này, ông Bolsonaro chỉ có thêm 1,9 triệu phiếu. Ông Lula cũng khôi phục sự ủng hộ tại khu vực Đông Bắc, nơi vốn là thành trì truyền thống của mình, cùng các khu vực đô thị tập trung đông công nhân.

NYT đặc biệt chú ý đến việc chính quyền Lula công bố các biện pháp vào giai đoạn cuối chiến dịch tranh cử, bao gồm mở rộng hỗ trợ tiền mặt cho các hộ gia đình thu nhập thấp, cấm cá cược trực tuyến, giảm gánh nặng nợ hộ gia đình và miễn giảm thuế quá hạn cho doanh nghiệp nhỏ.

Juan Pablo Spinetto, cây bút bình luận của Bloomberg, cho rằng chi phí của các biện pháp chính sách được ông Lula công bố trước bầu cử lên tới 290 tỷ real, tương đương 71.221,1 tỷ won.

Tỷ lệ cử tri đi bỏ phiếu cao trong vòng hai cùng hoạt động vận động trực tuyến cũng góp phần tạo nên chiến thắng đảo ngược. Theo AP, trong khoảng 14,1 triệu phiếu tăng thêm mà hai ứng viên nhận được so với vòng một, ông Lula giành khoảng 10,4 triệu phiếu, tương đương gần ba phần tư. WSJ đưa tin tỷ lệ cử tri không đi bỏ phiếu trong vòng hai ở mức 19%, thuộc nhóm thấp nhất trong lịch sử.

Số người tham gia kênh WhatsApp “Lula's Army” (Đội quân của Lula) do chiến dịch tranh cử của ông Lula sử dụng đã tăng vọt từ 50.000 người sau vòng một lên khoảng 11 triệu người. NYT nhận định hoạt động vận động trực tuyến và việc khôi phục sự ủng hộ của cử tri thu nhập thấp là những yếu tố chủ chốt giúp ông Lula đảo ngược tình thế.

◇ Bolsonaro phản đối việc kéo dài thời gian bỏ phiếu thêm 2 giờ, nhưng số phiếu trong thời gian gia hạn chỉ chiếm 0,03%

Thượng nghị sĩ Bolsonaro tuyên bố sẽ yêu cầu hủy kết quả bầu cử, viện dẫn việc thời gian bỏ phiếu trên toàn quốc được kéo dài thêm hai giờ theo quyết định của một thẩm phán Tòa án Tối cao Liên bang ngay trước thời điểm kết thúc bỏ phiếu. Theo Reuters, ông nói: “Xét đến những diễn biến của tình hình, không thể chấp nhận kết quả bầu cử”.

Tuy nhiên, chiến dịch tranh cử của ông Lula đề nghị kéo dài thời gian bỏ phiếu do các vấn đề giao thông công cộng, trong khi phía ông Bolsonaro viện dẫn mưa lớn tại khu vực phía Nam Brazil.

Theo kết quả phân tích hồ sơ bầu cử của Giáo sư Pedro Burgos thuộc Viện Insper của Brazil, số phiếu được bỏ trong hai giờ gia hạn chưa tới 35.000, chỉ chiếm khoảng 0,03% tổng số phiếu. Với cách biệt hơn 4 triệu phiếu giữa hai ứng viên, các chuyên gia đánh giá khả năng kết quả bầu cử bị hủy là thấp.

Jair Bolsonaro, cựu tổng thống Brazil và là cha của Thượng nghị sĩ Flávio Bolsonaro, đã bị kết án 27 năm tù vì cáo buộc âm mưu đảo chính sau thất bại trong cuộc bầu cử tổng thống năm 2022. Hiện ông đang bị quản thúc tại nhà.

Các nhà lãnh đạo Liên minh châu Âu (EU), Mexico, Pháp, Canada, Ấn Độ, Nga và nhiều quốc gia khác đã gửi lời chúc mừng tới Tổng thống Lula. Những tổng thống cánh hữu mới đắc cử tại Colombia, Peru và Chile cũng công nhận kết quả bầu cử. Ngược lại, Nhà Trắng và Bộ Ngoại giao Mỹ chưa đưa ra phản ứng chính thức ngay sau khi kết quả được công bố. Theo Bloomberg, tính đến sáng 26/10, Tổng thống Argentina Javier Milei cũng chưa công bố thông điệp công nhận chiến thắng của ông Lula.

◇ Trump cáo buộc gian lận bầu cử, chuỗi 7 chiến thắng của phe cánh hữu tại Mỹ Latinh chấm dứt, chiến lược an ninh và đất hiếm gặp trở ngại

Ngày 26/10, khi gặp các phóng viên tại căn cứ liên quân Andrews trên đường tới bang Mississippi, Tổng thống Mỹ Donald Trump nhận xét cuộc bầu cử tổng thống Brazil “trông thật khủng khiếp” và tuyên bố: “Tôi không đứng về phía nào, nhưng nó trông giống như một cuộc bầu cử bị thao túng nữa”. Ông nói thêm rằng mình “không điều hành Brazil mà điều hành nước Mỹ”, song tiếp tục đặt nghi vấn về phương thức kiểm phiếu. Tuy nhiên, ông không đưa ra bằng chứng chứng minh cáo buộc gian lận.

Kết quả bầu cử Brazil đã chấm dứt chuỗi bảy chiến thắng liên tiếp của phe bảo thủ tại các cuộc bầu cử tổng thống ở Mỹ Latinh trong vòng 18 tháng. Theo phân tích của AP, diễn biến này cũng gây trở ngại cho kế hoạch tăng cường ảnh hưởng của Mỹ tại Tây Bán cầu mà Tổng thống Trump theo đuổi.

Thượng nghị sĩ Bolsonaro từng cam kết tích cực tham gia liên minh quân sự do Mỹ dẫn đầu mang tên “Lá chắn châu Mỹ” (Shield of the Americas), hướng tới các tổ chức buôn bán ma túy. Trong khi đó, ông Lula từ chối tham gia. Hồi tháng 5, sau khi Mỹ chỉ định hai tổ chức tội phạm lớn nhất Brazil là các tổ chức khủng bố, ông Lula cảnh báo động thái này có thể trở thành cái cớ để Mỹ can thiệp vào công việc nội bộ của Brazil.

Việc bảo đảm nguồn cung khoáng sản thiết yếu cũng là vấn đề đáng chú ý. Brazil sở hữu trữ lượng đất hiếm lớn thứ hai thế giới. Theo dữ liệu của Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS), nước này chiếm khoảng 90% sản lượng niobi toàn cầu. Niobi là khoáng sản quan trọng được sử dụng trong các thiết bị quân sự như máy bay và động cơ tên lửa.

Tháng 9, USA Rare Earth, doanh nghiệp có vốn đầu tư của chính phủ Mỹ, đã mua lại Serra Verde của Brazil với giá 2,8 tỷ USD, tương đương 3.714,2 tỷ won. Theo AP, chính quyền Lula cảnh giác trước việc Mỹ gia tăng ảnh hưởng trong lĩnh vực khoáng sản và đã đẩy nhanh việc xây dựng luật nhằm tăng cường giám sát các giao dịch khoáng sản thiết yếu.

Việc chính quyền Trump áp thuế lên tới 50% đối với hàng hóa Brazil vào tháng 7 năm ngoái, với lý do phản đối quá trình xét xử cựu Tổng thống Jair Bolsonaro, cũng trở thành một vấn đề trong cuộc bầu cử lần này. Ông Lula gắn vấn đề thuế quan với chủ quyền quốc gia. Trong bài phát biểu chiến thắng, ông nhấn mạnh kết quả này cho thấy Brazil “sẽ không trở thành sân sau của bất kỳ quốc gia nào”.

Dù vậy, khả năng hợp tác giữa Mỹ và Brazil vẫn còn. Mỹ muốn tiếp cận nguồn đất hiếm của Brazil nhằm giảm phụ thuộc vào Trung Quốc, trong khi ông Lula cần thu hút đầu tư nước ngoài và giảm thuế quan. Will Freeman, nhà nghiên cứu Mỹ Latinh tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Mỹ (CFR), đánh giá ông Lula có thể xây dựng quan hệ hợp tác thực dụng với chính quyền Trump. Theo AP, những thất bại liên tiếp của gia đình Bolsonaro trong các cuộc bầu cử tổng thống cũng có thể làm suy yếu ảnh hưởng của các lực lượng ủng hộ họ tại Washington.

◇ Nhiệm kỳ thứ tư của Lula đối mặt Quốc hội 60% cánh hữu và nợ công bằng 83% GDP, cải cách tài khóa và hợp tác chính trị là phép thử

Nhiệm kỳ thứ tư của Tổng thống Lula phải đối mặt với hai rào cản lớn: Quốc hội và tình hình tài chính công. Quốc hội mới có thành phần bảo thủ nhất kể từ khi Brazil chuyển sang chế độ dân chủ trong thập niên 1980. Theo phân tích của cây bút Spinetto, các đảng cánh hữu chiếm khoảng 60% số ghế ở cả hai viện. Đảng của cựu Tổng thống Bolsonaro đã vươn lên thành đảng lớn nhất tại cả Thượng viện và Hạ viện.

Lucas de Aragão, đối tác tại công ty tư vấn chính trị Arko Advice ở Brasília, nhận định rằng lần đầu tiên kể từ khi dân chủ được khôi phục, chính phủ Brazil phải đối đầu rõ rệt với Thượng viện. Ông dự báo ông Lula sẽ phải đàm phán theo từng vấn đề tại viện này. Reuters cũng phân tích rằng việc bổ nhiệm các vị trí chủ chốt tại Tòa án Tối cao và Ngân hàng Trung ương có thể bị trì hoãn hoặc chặn lại tại Thượng viện.

Tình hình tài khóa cũng yếu kém. Tỷ lệ nợ công của Brazil đã vượt 82% GDP, lên mức cao nhất kể từ đại dịch. FT ước tính tỷ lệ này vào khoảng 83%. Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) dự báo thâm hụt tài khóa của Brazil trong năm nay sẽ tương đương khoảng 8% GDP. Lãi suất cơ bản của Ngân hàng Trung ương Brazil ở mức 13,75%, trong khi dự báo tăng trưởng kinh tế của chính phủ cho năm tới chỉ là 2,3%.

Phe ông Lula đặt mục tiêu đạt thặng dư ngân sách cơ bản tương đương khoảng 1,3% GDP vào năm 2030, không tính chi phí trả lãi. Tuy nhiên, các nhà đầu tư yêu cầu chính phủ đưa ra kế hoạch cắt giảm chi tiêu cụ thể và công bố nhân sự cho vị trí bộ trưởng tài chính tiếp theo.

Goldman Sachs dự đoán trong nhiệm kỳ thứ tư của ông Lula, chính phủ sẽ tập trung kiềm chế tốc độ tăng chi tiêu công không bao gồm chi phí trả lãi và tăng thuế, thay vì tiến hành cải cách cơ cấu quy mô lớn. Theo ngân hàng này, tính bền vững tài khóa của Brazil là tiêu chí quan trọng để đánh giá rủi ro tín dụng quốc gia.

Ngược lại, Alvaro Vivanco, chiến lược gia tại Wells Fargo, cho rằng phản ứng tức thời của thị trường tài chính là quá mức. Ông dự đoán chính quyền Lula sẽ thực hiện các biện pháp kiểm soát rủi ro tài khóa và đồng real có thể phục hồi lên mức khoảng 5,30 real/USD. Trong bài bình luận trên Bloomberg, Spinetto cũng nhận định Quốc hội do phe bảo thủ chi phối có thể buộc ông Lula điều chỉnh tài khóa và thỏa hiệp với các lực lượng trung dung.

Tuy nhiên, cũng có những đánh giá cho rằng việc thúc đẩy cải cách tài khóa sẽ không dễ dàng khi khả năng kiểm soát Quốc hội của ông Lula suy yếu. Monica de Bolle, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Kinh tế Quốc tế Peterson của Mỹ, nói với Reuters rằng một Quốc hội đối đầu có thể gây khó khăn không chỉ cho việc thông qua luật cải cách mà còn cho cả quá trình điều hành ngân sách.

Oliver Stuenkel, giáo sư quan hệ quốc tế tại Quỹ Getulio Vargas ở São Paulo, dự báo ông Lula có nguy cơ bước vào nhiệm kỳ mới trong tình trạng quyền lực suy giảm ngay từ đầu.

Do đó, việc lựa chọn bộ trưởng tài chính tiếp theo, xây dựng kế hoạch điều chỉnh tài khóa và đàm phán với Quốc hội bảo thủ đang trở thành những biến số then chốt đối với nhiệm kỳ thứ tư của Tổng thống Lula. Về đối ngoại, ông cũng phải thương lượng với chính quyền Trump về thuế quan, khoáng sản thiết yếu và hợp tác an ninh. Trong bối cảnh Thượng nghị sĩ Bolsonaro tiếp tục phản đối kết quả bầu cử, ông Lula sẽ phải đối mặt với hàng loạt thách thức trong và ngoài nước ngay khi nhiệm kỳ mới bắt đầu vào ngày 5/1/2027.

Theo Ha Man-joo

Phóng viên thường trú tại Washington