0
Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 25/5 (giờ địa phương) đặt vòng hoa tại Mộ Chiến sĩ Vô danh ở Nghĩa trang Quốc gia Arlington, bang Virginia nhân Ngày Tưởng niệm (Memorial Day), trước khi phát biểu tại nhà hát ngoài trời./UPI·Yonhap News

Mỹ và Iran vẫn đang tiếp tục đàm phán về biên bản ghi nhớ chấm dứt chiến sự (MOU) dù hai bên vẫn giao tranh tại khu vực gần eo biển Hormuz.

Iran đang thúc ép việc giải phóng 24 tỷ USD (khoảng 36.000 tỷ won) tài sản bị phong tỏa ở nước ngoài như vấn đề then chốt cuối cùng, trong khi Mỹ yêu cầu Iran khôi phục hoạt động lưu thông qua eo biển Hormuz và cam kết xử lý uranium làm giàu cấp độ cao. Ngay cả khi đạt được thỏa thuận ban đầu, các vấn đề như hạt nhân, tên lửa và mặt trận Lebanon sẽ được chuyển sang giai đoạn đàm phán tiếp theo kéo dài 60 ngày, khiến nguy cơ tái xung đột vẫn hiện hữu.

Bộ Ngoại giao Iran ngày 26/5 (giờ địa phương) ra tuyên bố chỉ trích cuộc không kích của Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) diễn ra một ngày trước đó là “sự vi phạm rõ ràng” đối với thỏa thuận ngừng bắn đã được duy trì từ ngày 8/4. Bộ này cho rằng Mỹ đã phớt lờ cảnh báo của Iran rằng “mọi hành động thù địch sẽ không bị bỏ qua mà không đáp trả”.

Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố hệ thống phòng không nước này đã bắn hạ máy bay không người lái MQ-9 Reaper của Mỹ trên bầu trời Vịnh Ba Tư, đồng thời buộc các UAV khác cùng tiêm kích F-35 phải rút lui. Tuy nhiên, theo tờ New York Times (NYT), các quan chức Lầu Năm Góc đã phủ nhận việc máy bay không người lái bị bắn hạ.

Trước đó, CENTCOM cho biết quân đội Mỹ đã tiến hành tấn công nhằm vào tàu của IRGC và các bệ phóng tên lửa ở miền nam Iran mà Washington cáo buộc đang chuẩn bị rải thủy lôi tại eo biển Hormuz, với lý do “tự vệ”.

NYT dẫn lời hai quan chức Mỹ cho biết trong vòng 24 giờ trước cuộc tấn công, quân đội Mỹ đã phát hiện các hoạt động bị xem là đe dọa từ Iran như triển khai UAV và di chuyển bệ phóng tên lửa.

Cuộc giao tranh mới nhất đã khiến giá dầu quốc tế tăng trở lại. Reuters, Bloomberg và Financial Times (FT) đưa tin giá dầu Brent – chuẩn tham chiếu toàn cầu – đã tăng khoảng 3-3,9%, tiến sát mốc 100 USD/thùng trong ngày. Eo biển Hormuz là tuyến hàng hải chiến lược, nơi khoảng 1/5 lượng dầu thô và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) giao dịch toàn cầu đi qua trong thời bình.

Đài truyền hình quốc gia Iran IRIB cho biết Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf – trưởng đoàn đàm phán với Mỹ – đã trở về nước sau chuyến thăm Doha (Qatar) kéo dài hai ngày. Theo các quan chức Iran và nước trung gian, chuyến đi nhằm điều phối quy trình giải phóng tài sản bị đóng băng ở nước ngoài và các điều kiện để nối lại lưu thông qua eo biển Hormuz.

Hãng thông tấn bán chính thức Tasnim dẫn nguồn tin đàm phán cho biết Iran yêu cầu Mỹ giải phóng ngay 12 tỷ USD (18.000 tỷ won) tài sản bị phong tỏa sau khi ký MOU, trong khi 12 tỷ USD còn lại sẽ được chuyển trong giai đoạn đàm phán tiếp theo kéo dài 60 ngày.

Iran coi việc giải phóng tài sản là “cử chỉ xây dựng lòng tin” để đảm bảo các cuộc đàm phán chính thức diễn ra. Một nguồn tin Iran nhắc lại trường hợp 6 tỷ USD từng bị đóng băng tại Woori Bank và IBK Industrial Bank của Hàn Quốc, sau đó được chuyển sang Qatar nhưng tiếp tục bị phong tỏa, cho biết Tehran lần này đang theo dõi rất chặt chẽ quá trình thực hiện. Hãng Fars – cơ quan truyền thông theo đường lối cứng rắn – cũng dẫn nguồn tin thân cận nói rằng cách tiếp cận đối với tài sản bị phong tỏa là “bất đồng nghiêm trọng cuối cùng” trong quá trình đạt MOU.

Reuters cho biết khung cơ bản của MOU ban đầu là đổi việc chấm dứt chiến tranh và dỡ bỏ phong tỏa hàng hải của Mỹ đối với cam kết đảm bảo lưu thông qua eo biển Hormuz từ phía Iran. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmail Baghaei nói nhiều vấn đề trong MOU gồm 14 điều khoản đã được giải quyết, nhưng điều đó không có nghĩa thỏa thuận chấm dứt chiến tranh sẽ lập tức đạt được. FT dẫn nguồn tin am hiểu đàm phán cho biết thỏa thuận sơ bộ bao gồm mở cửa trở lại eo Hormuz theo từng giai đoạn, rà phá thủy lôi và miễn phí lưu thông hàng hải trong 60 ngày.

Wall Street Journal (WSJ) dẫn lời các quan chức Iran và nhà trung gian Arab phân tích rằng Tehran đang theo đuổi đồng thời hai mục tiêu trong đàm phán.

Iran muốn thu hồi một phần trong khoảng 100 tỷ USD tài sản bị phương Tây phong tỏa, đồng thời tái gia nhập thị trường dầu mỏ toàn cầu để giảm bớt khó khăn kinh tế và đạt lợi ích thực tế từ đàm phán. Tuy nhiên, Tehran cũng không muốn đưa ra mức nhượng bộ đủ lớn trong chương trình hạt nhân để Tổng thống Mỹ Donald Trump có thể tuyên bố “chiến thắng”.

Trên mạng xã hội Truth Social hôm trước, ông Trump cho biết uranium làm giàu cấp độ cao của Iran “phải được bàn giao ngay cho Mỹ hoặc bị phá hủy tại Iran hay một địa điểm chấp nhận được khác dưới sự phối hợp với Cộng hòa Hồi giáo”. Phát biểu này được xem là mềm hơn so với yêu cầu trước đây về việc Iran phải giao trực tiếp uranium cho Mỹ, đồng thời mở ra khả năng xử lý tại chỗ hoặc ở nước thứ ba. WSJ nhận định điều chỉnh này có thể tạo điểm chung cho phương án pha loãng uranium hoặc chuyển sang Nga.

Theo Bloomberg, lượng uranium làm giàu ở mức 60% mà Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) xác minh gần nhất là 441kg, đủ để chế tạo khoảng 12 đầu đạn hạt nhân nếu tiếp tục xử lý thêm.

Việc Iran không muốn dễ dàng từ bỏ quyền kiểm soát eo biển Hormuz cũng khiến đàm phán thêm khó khăn. Bloomberg cho biết Tehran muốn xây dựng hệ thống thu phí lưu thông hoặc phí dịch vụ hàng hải tại Hormuz về lâu dài và đã thảo luận với Oman về vấn đề này. Iran cũng yêu cầu đưa mặt trận Lebanon vào đàm phán chính thức, trong bối cảnh Israel tăng cường chiến dịch nhằm vào Hezbollah – lực lượng được Tehran hậu thuẫn.

Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio trong chuyến thăm Ấn Độ cùng ngày cho biết “vẫn còn nhiều cuộc thảo luận về câu chữ cụ thể của văn kiện ban đầu nên có thể mất vài ngày”. Ông nhấn mạnh Tổng thống Trump giữ lập trường “hoặc là thỏa thuận tốt, hoặc không có thỏa thuận”.

NYT nhận định các cuộc đàm phán Mỹ - Iran lần này đang đi theo mô hình “thỏa thuận từng giai đoạn” kiểu Trump: trước tiên giải quyết việc dỡ phong tỏa eo Hormuz, còn những vấn đề khó hơn như chương trình hạt nhân sẽ để lại sau. Tờ báo cảnh báo trường hợp đàm phán giai đoạn hai bị đình trệ như tại Dải Gaza có thể lặp lại với Iran.

Chuyên gia Dina Esfandiary của Bloomberg Economics nhận định: “Ngay cả khi hai bên đạt được thỏa thuận – mà bản thân điều đó đã là một dấu hỏi lớn – thì khả năng đạt được hòa bình ổn định gần như không có”.

Iran tiếp tục duy trì lập trường cứng rắn. Lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei trong thông điệp gửi tới lễ hành hương Hajj ngày 26/5 tuyên bố: “Không thể đảo ngược bánh xe lịch sử, và các quốc gia cũng như lãnh thổ trong khu vực sẽ không còn là lá chắn cho các căn cứ quân sự Mỹ”. Bloomberg cho biết ông Khamenei không đề cập trực tiếp đến tiến trình đàm phán hay các cuộc giao tranh gần đây.

Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian trong các cuộc điện đàm với lãnh đạo Qatar và Ai Cập cho biết Tehran sẵn sàng xây dựng một “khuôn khổ danh dự” để chấm dứt chiến tranh và căng thẳng khu vực, theo hãng thông tấn quốc gia IRNA.

Chính phủ Iran cũng bắt đầu dỡ bỏ dần lệnh cắt Internet toàn quốc kéo dài 88 ngày kể từ khi chiến sự bùng phát theo chỉ thị của Tổng thống Pezeshkian. Tổ chức giám sát kỹ thuật số NetBlocks đánh giá đây là “đợt cắt Internet toàn quốc dài nhất trong lịch sử hiện đại”, theo NYT. Tuy nhiên, hãng tin Mizan thuộc cơ quan tư pháp Iran cho biết tòa án đã tạm đình chỉ quyết định của nhóm công tác về chính sách Internet, cho thấy mâu thuẫn nội bộ vẫn đang tồn tại.

Ha Man-joo, phóng viên thường trú tại Washington