Mỹ - Iran ký MOU hòa bình, tranh cãi về eo biển Hormuz và tài sản bị phong tỏa

16/06/2026 10:05Dịch sang：trangamy319@gmail.com
facebook twitter link Font big Font small print
Tổng thống Pháp Emmanuel Macron (bên trái) đón Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Hội nghị Thượng đỉnh G7 diễn ra ngày 15 (giờ địa phương) tại Evian, miền đông nước Pháp. / AFP-Yonhap News

Mỹ và Iran đã ký điện tử Biên bản ghi nhớ (MOU) chấm dứt chiến tranh vào ngày 14 (giờ địa phương) và công bố đạt được thỏa thuận. Tuy nhiên, do chưa công khai toàn văn thỏa thuận, hai bên đã xuất hiện bất đồng trong cách diễn giải về phí qua eo biển Hormuz, thời điểm giải ngân tài sản bị phong tỏa của Iran và vấn đề mặt trận Lebanon.

Thỏa thuận lần này là một khuôn khổ tạm thời, ưu tiên dỡ bỏ ngay lệnh phong tỏa hàng hải của Mỹ đối với Iran và mở lại eo biển Hormuz. Các vấn đề liên quan đến chương trình hạt nhân của Iran và việc Mỹ nới lỏng các lệnh trừng phạt sẽ được chuyển sang đàm phán trong vòng 60 ngày.

Trong khi cả hai bên đều tuyên bố chiến thắng, giới quan sát cho rằng vẫn còn rất nhiều trở ngại cần giải quyết trước khi đạt được một thỏa thuận cuối cùng có ý nghĩa, bởi ngay từ giai đoạn MOU không mang tính ràng buộc pháp lý, cách hiểu về các vấn đề cốt lõi đã xuất hiện khác biệt.

◇ MOU Mỹ - Iran tạo khuôn khổ chấm dứt xung đột, nhưng bài toán hạt nhân và trừng phạt vẫn bỏ ngỏ

Cấu trúc của MOU gồm hai giai đoạn. Sau khi được ký chính thức tại Geneva (Thụy Sĩ) vào ngày 19, eo biển Hormuz sẽ được mở lại, lệnh phong tỏa hàng hải của Mỹ đối với Iran được dỡ bỏ. Tiếp đó, hai bên sẽ tiến hành đàm phán trong 60 ngày về việc đóng băng chương trình hạt nhân của Iran, xử lý khoảng 440 kg uranium làm giàu ở cấp độ cao và lộ trình dỡ bỏ trừng phạt của Mỹ.

Theo Reuters, Iran đồng ý không tiếp tục làm giàu uranium cũng như không mở rộng các cơ sở hạt nhân trước khi đạt được thỏa thuận cuối cùng. Hai bên cũng sẽ thảo luận phương án pha loãng lượng uranium làm giàu cao ngay trong lãnh thổ Iran.

Iran đã đưa vào MOU cam kết không phát triển hoặc sở hữu vũ khí hạt nhân. Tuy nhiên, Reuters lưu ý rằng Tehran cũng từng đưa ra cam kết tương tự trong Thỏa thuận hạt nhân năm 2015 (JCPOA).

Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố eo biển Hormuz sẽ được mở hoàn toàn từ ngày 19. Tuy nhiên, một quan chức cấp cao Mỹ cho rằng việc dọn thủy lôi và đánh giá rủi ro từ các công ty vận tải biển khiến việc khôi phục hoàn toàn hoạt động trong vòng hai tuần là rất khó.

Hãng tin AP dự báo có thể mất nhiều tháng để eo biển Hormuz trở lại trạng thái bình thường như trước chiến tranh, khi mỗi ngày có khoảng 130 tàu thuyền đi qua.

Tờ The New York Times nhận định thỏa thuận lần này chủ yếu tập trung vào việc mở lại Hormuz và chấm dứt các cuộc tấn công quân sự, đồng thời chưa cho thấy các mục tiêu mà ông Trump đưa ra khi chiến sự bắt đầu như phá hủy sức mạnh quân sự Iran, chấm dứt tham vọng hạt nhân hay thay đổi chế độ tại Tehran đã được thực hiện.

Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian đánh giá MOU là một bước tiến quan trọng, nhưng nhấn mạnh đây chưa phải hiệp định hòa bình cuối cùng và Iran vẫn chuẩn bị cho mọi kịch bản.

◇ Qatar và các nước trung gian đóng vai trò quyết định

Theo tờ Financial Times, Qatar cùng Pakistan là những nước đóng vai trò trung gian quan trọng nhất trong tiến trình đàm phán.

Sau khi Tổng thống Trump gọi đề xuất đàm phán của Iran là "rác rưởi" vào giữa tháng 5, Qatar đã được chính quyền Mỹ đề nghị đứng ra làm cầu nối. Một nhóm hòa giải của Qatar đã bí mật tới Tehran thông qua Thổ Nhĩ Kỳ để thúc đẩy tiến trình thương lượng.

Một nhà ngoại giao cho biết khó khăn lớn nhất là sự khác biệt về phong cách đàm phán. Trong khi Tổng thống Trump muốn đạt kết quả nhanh chóng thì Iran lại mong muốn một quá trình kéo dài từ vài tuần đến vài năm. Ngoài ra, bất kỳ thỏa thuận nào cũng phải bảo đảm không khiến Iran bị xem là đầu hàng.

Thỏa thuận cuối cùng được hoàn tất vào ngày 14, ngay trước sự kiện UFC tổ chức tại Nhà Trắng nhân dịp sinh nhật lần thứ 80 của ông Trump.

Theo Financial Times, các nhà hòa giải Qatar đã cảnh báo Iran rằng nếu không đạt được thỏa thuận, nguy cơ Mỹ tiến hành thêm các cuộc không kích trong ngày hôm sau là rất cao.

Quốc vương Qatar Sheikh Tamim bin Hamad Al Thani, Thái tử Saudi Arabia Mohammed bin Salman, Tổng thống UAE Mohammed bin Zayed Al Nahyan và Tổng tham mưu trưởng quân đội Pakistan Asim Munir đều đã gọi điện cho Tổng thống Trump trong các giai đoạn quan trọng của đàm phán để kêu gọi kiềm chế hành động quân sự.

Sau khi đạt thỏa thuận, Tổng thống Trump viết trên mạng xã hội rằng "Thỏa thuận với Cộng hòa Hồi giáo Iran đã hoàn tất. Tôi cho phép mở hoàn toàn eo biển Hormuz mà không thu phí và đồng thời chấm dứt ngay lập tức lệnh phong tỏa của Hải quân Mỹ. Hỡi những con tàu trên thế giới, hãy khởi động động cơ. Hãy để dầu mỏ lưu thông!".

◇ Tranh cãi về Hormuz và tài sản bị phong tỏa báo hiệu đàm phán 60 ngày đầy khó khăn

Dù văn bản thỏa thuận chưa được công bố, những bất đồng về cách diễn giải đã xuất hiện ngay từ ngày đầu tiên.

Về phí qua eo biển Hormuz, Tổng thống Trump tuyên bố tuyến hàng hải này sẽ được mở cửa miễn phí. Trong khi đó, hãng thông tấn Fars của Iran cho rằng Tehran sẽ được quyền thu phí sau thời gian 60 ngày.

Một quan chức Mỹ cũng xác nhận MOU chỉ quy định việc mở cửa miễn phí trong 60 ngày và thừa nhận vấn đề này sẽ tiếp tục được đàm phán sau đó.

Theo Bloomberg, phí qua eo biển Hormuz từ lâu đã là điều kiện "không thể chấp nhận" đối với ngành dầu khí Mỹ và Nhà Trắng.

Đối với tài sản bị phong tỏa của Iran, Tehran yêu cầu được giải ngân một phần ngay sau khi ký MOU. Tuy nhiên, Washington khẳng định chỉ có thể xem xét giải ngân nếu Iran thực hiện các cam kết liên quan đến chương trình hạt nhân.

Reuters dẫn lời một quan chức Iran cho biết Mỹ đã đồng ý giải phóng 25 tỷ USD tài sản bị đóng băng. Tuy nhiên, các quan chức Mỹ tiếp tục nhấn mạnh rằng sẽ không có khoản tiền mặt nào được chuyển giao ngay lập tức.

Vấn đề Israel rút quân khỏi Lebanon cũng là một điểm gây tranh cãi. Iran cho rằng MOU bao gồm việc chấm dứt xung đột trên toàn bộ các mặt trận, trong đó có Lebanon. Ngược lại, Mỹ khẳng định việc Israel rút quân không phải là điều kiện của thỏa thuận.

Tờ The Washington Post nhận định cả Mỹ và Iran đều đang tuyên bố mình là bên chiến thắng. Chuyên gia Brian Katulis thuộc Viện Trung Đông cho rằng Tổng thống Trump hiểu rõ Mỹ không có nhiều lựa chọn quân sự hiệu quả, do đó cuối cùng buộc phải tìm kiếm một hình thức thỏa thuận với Iran.

◇ Khôi phục hoàn toàn Hormuz vẫn còn nhiều thách thức

Để hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz thực sự trở lại bình thường, vẫn còn nhiều vấn đề kỹ thuật cần giải quyết.

Theo tờ The Wall Street Journal, Pháp, Đức, Italy và Anh tuyên bố tại Hội nghị Thượng đỉnh G7 Summit đang diễn ra ở Pháp rằng họ sẵn sàng tham gia các nhiệm vụ quốc tế nhằm rà phá thủy lôi và hộ tống tàu thương mại. Tuy nhiên, các nước này nhấn mạnh nhiệm vụ phải mang tính phòng thủ và độc lập.

Thủ tướng Italy Giorgia Meloni cho biết việc chấm dứt giao tranh tại Lebanon là điều kiện tiên quyết để Rome tham gia.

Bloomberg dẫn lời giáo sư Caitlin Talmadge của Viện Công nghệ Massachusetts cho rằng việc rà phá thủy lôi là một quá trình phức tạp và tốn thời gian. Công việc này sẽ diễn ra nhanh hơn nếu Iran cung cấp thông tin chính xác về vị trí các bãi mìn.

Tuy nhiên, Bloomberg nhận định việc eo biển Hormuz có thực sự được khôi phục hoàn toàn hay không cuối cùng sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào đánh giá rủi ro của các hãng vận tải biển và công ty bảo hiểm, thay vì quyết định của các chính phủ.


Theo Ha Man-joo, phóng viên thường trú tại Washington

bài viết liên quan

ⓒASIATODAY, nghiêm cấm sao chép và phân phối lại trái phép